Degaan fog oo ku yaalla waqooyi-bari Soomaaliya oo lagu magacaabo Milxo ayaa isu beddelay xarun si xawli ah u koraysa oo lagu qodo dahabka, iyadoo hawlaha macdantaasi ay inta badan ka socdaan meel aan si rasmi ah loo nidaamin ama loo kormeerin. Arrintan ayaa lagu sheegay warbixin cusub oo ay soo saartay Global Initiative against Transnational Organised Crime (GI-TOC).
Warbixintu waxay tilmaamaysaa in tobankii sano ee la soo dhaafay Milxo ay ka kortay tuulo yar oo dhismayaal kooban leh oo ay ku noolaayeen dhowr boqol oo qof sannadkii 2016, una gudubtay degsiimo ballaaran oo ay hadda ku nool yihiin inta u dhaxaysa 10,000 ilaa 15,000 oo qof, kuwaas oo ka shaqeeya ama ku tiirsan ganacsiga dahabka oo si toos ah u gaara suuqyada caalamiga ah iyada oo kormeer dowladeed uu aad u yar yahay.
Milxo waxay ku taallaa dhul muran badan ka taagan yahay oo marar kala duwan sheegteen Puntland, Somaliland, Dowladda Federaalka Soomaaliya, iyo maamulka SSC-Khaatumo, kaas oo si rasmi ah aqoonsi uga helay dowladda federaalka sannadkii 2023.
Inkasta oo ay jiraan sheegashooyin badan oo ku saabsan cidda maamusha dhulkaas, haddana warbixintu waxay sheegtay in aanay jirin hay’ad si dhab ah u nidaamisa macdanta laga qodayo halkaas. Tani waxay Milxo ka dhigtay meel u eg “aag xor ah” oo lagu qodo dahab iyadoo aan loo baahnayn rukhsado, canshuuro ama kormeer dowladeed.
Warbixinta GI-TOC waxay sidoo kale ogaatay in 20 goobood oo macdan qodis ah ay si firfircoon uga shaqeeyaan Milxo, kuwaas oo ay maamulaan ugu yaraan 18 shirkadood ama hawl-wadeenno ganacsi. Qaar badan oo ka mid ah hawl-wadeennadan ayaa shaqaaleysiiya farsamayaqaanno ajaanib ah, waxayna adeegsadaan habab macdan soo saar oo khatar ah oo aan casri ahayn, sida isticmaalka mercury iyo farsamada cyanide leaching, kuwaas oo halis u ah deegaanka iyo caafimaadka dadka.
Inta badan hawl-wadeennadan ma haystaan rukhsado rasmi ah oo ay bixisay Puntland, taas oo weli aan lahayn sharci macdan qodis oo si buuxda u dhaqan galay. Dakhliga dowladdu ka hesho ganacsiga dahabka ayaa ku kooban cashuur yar oo kastam ah oo laga qaado garoonka diyaaradaha Boosaaso, taas oo lagu sheegay inay tahay qayb aad u yar marka loo eego dakhliga suurtagalka ah, isla markaana mararka qaarkood aan si cad uga muuqan diiwaannada rasmiga ah.
Farqiga Maamul ee Kobcinaya Macdanta Aan La Nidaamin
Isku dayo badan oo lagu doonayay in lagu nidaamiyo macdanta dahabka ayaa fashilmay. Puntland ayaa tan iyo 2014 diyaarisay dhowr hindise sharciyeed oo la xiriira macdanta iyo qaababka dakhliga, balse midkoodna lama ansixin.
Iyadoo aan jirin sharci cad oo nidaamiya, hawlaha macdanta waxaa maamula heshiisyo aan rasmi ahayn iyo lacago si ku meel gaar ah loo bixiyo.
Warbixintu waxay sheegtay in “maqnaanshaha nidaam sharciyeed uu abuuray xaalad u sahleysa in kooxo awood leh iyo kooxo hubeysan ay ka faa’iideystaan khayraadka.”
Caddaymo ay uruurisay GI-TOC ayaa muujinaya in ugu yaraan hal hawl-wadeen oo weyn uu xiriir la leeyahay madaxweynaha Puntland. Dhanka kale, kooxda Al-Shabaab, oo saldhigyo ku leh buuraha Golis ee u dhow, ayaa dhowr jeer isku dayday inay canshuuro ka qaaddo ama ay dhex gasho hawlaha macdanta.
“In kasta oo muran ka taagan yahay inta dakhliga dahabku gaarsiisan yahay, haddana diiwaannada wicitaannada taleefannada iyo marqaatiyaasha goobta joogay waxay muujinayaan falal baad ah oo joogto ah, kuwaas oo mararka qaarkood loogu magac daro zakat,” ayay warbixintu xustay.
Warbixintu waxay sidoo kale sheegtay in xiriirrada lala leeyahay madaxda siyaasadda ay sii adkeynayaan dadaallada lagu doonayo in lagu nidaamiyo macdanta dahabka ee Milxo. Waxaa la tilmaamay in ugu yaraan hal hawl-wadeen oo weyn oo ka shaqeeya macdanta uu xiriir la leeyahay qoyska Madaxweynaha Puntland, Saciid Cabdullaahi Deni.
Arrintan ayaa muujinaysa waxa loo yaqaan la wareegidda khayraadka ee kooxaha awoodda leh (elite capture), iyadoo khayraadka dabiiciga ah ay si gaar ah uga faa’iideystaan dad ku dhow awoodda siyaasadeed. Tani waxay ka dhacaysaa deegaan ay weli ka jiraan kala qaybsanaan maamul iyo nidaam dowladeed oo aan si buuxda u dhisnayn, taasoo sii adkeynaysa in si hufan loo kormeero ama loo maamulo hawlaha macdanta.
