Soomaaliya ayaa gashay sanad taariikhi ah oo go’aan qaadasho leh—2026—xilli la filayo in dalka ay ka dhacaan doorashooyin weli muran siyaasadeed hareeyay. Si kastaba ha ahaatee, walaaca la xiriira hannaanka doorashada waxaa sii xoojiyay tirooyin naxdin leh oo ka soo baxay warbixinta caalamiga ah ee cabbiraadda musuqmaasuqa, iyadoo dalka uu la daalaa dhacayo macluul baahsan iyo amni darro joogto ah.
Warbixinta Transparency international, ee la yiraahdo Corruption Perceptions Index (CPI), oo la daabacay 10-kii Febraayo, ayaa muujisay in Soomaaliya ay gashay kaalinta 181-aad ee 2025—taasoo ka dhigan kaalinta labaad ee ugu dambeysa caalamka—iyadoo heshay kaliya 9 dhibcood 100-kii dhibcood ee la qiimeeyo.
Paul Banoba, La-taliyaha Gobolka Afrika ee Transparency International, ayaa sheegay in “musuqmaasuqa ka jira hay’adaha dowliga ah uu mar walba si gaar ah u waxyeelleeyo dadka nugul.” Wuxuu xusay in inkastoo Midowga Afrika uu ansixiyay Heshiiska Ka-hortagga iyo La-dagaallanka Musuqmaasuqa in ka badan labaatan sano ka hor, haddana ay weli jirto baahi degdeg ah oo loo qabo tallaabooyin wax ku ool ah.
Banoba wuxuu ku boorriyay dowladaha Afrika, oo ay Soomaaliya ku jirto, inay si degdeg ah uga dhabeyaan ballanqaadyadooda la-dagaallanka musuqmaasuqa, iyagoo xoojinaya isla-xisaabtanka, kor u qaadaya daahfurnaanta, ilaalinaya xorriyadda madaniga ah iyo ka qaybgalka bulshada, isla markaana dhisaya nidaamyo awoodaha isu dheelli-tira.
Maqnaanshaha hoggaan go’aan leh
Faallo ay ka bixisay warbixinta musuqmaasuqa caalamiga ah, majalladda Forbes ayaa sheegtay in xogta iyo isbeddellada la arkay ay tilmaamayaan in musuqmaasuqu sii xumaanayo. “Marka hoggaan go’aan leh la waayo, heerarkuna ay hoos u dhacaan, himiladii la-dagaallanka musuqmaasuquna ay daciifto,” ayay tiri.
Maíra Martini, Agaasimaha Guud ee Transparency International, ayaa sheegtay in xilli ay dunidu wajahayso dhibaatooyin sida isbeddelka cimilada, xasillooni darrada iyo kala qaybsanaanta siyaasadeed, loo baahan yahay hoggaamiyeyaal masuul ah iyo hay’ado madax-bannaan oo ilaaliya danaha guud—hase yeeshee marar badan ay ku guul-darreystaan inay doorkooda gutaan.
Warbixintu waxay sidoo kale iftiimisay isbeddello khatar ah oo ay ka mid yihiin adeegsiga xilalka dowladeed si loo caburiyo ururrada madaxa-bannaan iyo saxafiyiinta, sharciyo ku saleysan dano gaar ah iyo isku dhacyo danaha, siyaasadeynta go’aannada dacwad oogista, iyo tallaabooyin wiiqaya madaxbannaanida garsoorka arrimo fariin halis ah u diraya bulshada oo muujinaya in musuqmaasuqu yahay mid la aqbali karo.
Iyadoo Soomaaliya ku jirto kaalmaha ugu hooseeya ee CPI, Transparency International ayaa sheegtay in “Soomaaliya, musuqmaasuqu uusan ahayn oo keliya wax ka dhasha xasillooni darrada, balse uu yahay sababteeda ugu weyn, maadaama uu wiiqo kalsoonida muwaadiniinta ee lagama maarmaanka u ah guusha istaraatiijiyad kasta oo amni.”
Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa xilka hayay tan iyo 2022, iyadoo muddadiisa xilku ku eg tahay bisha May ee soo socota. Intii uu xilka hayay, Soomaaliya marar badan ayay ku jirtay kaalmaha ugu hooseeya qiimeynta musuqmaasuqa caalamiga ah.
Dhanka kale, bogga “Great Africa” ayaa bartiisa Facebook ku qoray in “Koonfurta Suudaan iyo Soomaaliya ay sii hayaan sumcadda labada dal ee ugu musuqmaasuqa badan Afrika illaa 2026.” Qoraalku wuxuu intaas ku daray in labada dal ay si joogto ah ugu jiraan kaalmaha ugu hooseeya Afrika iyo caalamkaba, sababo la xiriira musuqmaasuq baahsan oo ka jira hay’adaha dowliga ah iyo isla-xisaabtan la’aan ka jirta hay’adaha dowladda.
“Muuqaalka Soomaaliya”
Hay’adda daabacaadda iyo cilmi-baarista aqoonta ee Taylor & Francis, ayaa iyaduna ku doodday in sii jiritaanka Soomaaliya uu si weyn ugu tiirsan yahay taageerada beesha caalamka. Inkastoo dalka uu yahay jamhuuriyad federaal ah, haddana madaxbannaanidiisa wax ku oolka ah ay ku xiran tahay taageerada deeq bixiyeyaasha iyo ururrada caalamiga ah ee isku dayaya inay wax ka qabtaan caqabadaha amni iyo horumarineed ee dalka horyaalla.
Si kastaba, hay’addu waxay ku dooday in balaayiin yuuro, rodol iyo doollar ah oo lagu bixiyay mashaariicda kala duwan aysan soo saarin natiijooyin waara oo si toos ah u taabanaya inta badan 16-ka milyan ee shacabka dalka. Sida uu falanqeeye Robert Jackson xusay, “Marka aan ka hadalno Soomaaliya sidii dowlad shaqeyneysa, waxa laga yaabaa inaan abuureyno sawir mala-awaal ah.”
Iyadoo doorashooyin la sugayo, amni darro jirto, iyo musuqmaasuq heer caalami ah lagu tilmaamay mid aad u sarreeya, Soomaaliya waxay wajahaysaa marxalad adag oo go’aamin karta jihada siyaasadeed iyo mustaqbalka dowladnimadeeda sanadaha soo socda.
